Klasyfikacja Działania Trucizn i Rodzajów Zatruć

Objawy zatrucia mają charakter behawioralny i fizjologiczny. Mogą występować w postaci od bólu głowy i nudności, aż do konwulsji i śmierci. W zależności od kontekstu badań, wyróżnia się wiele klasyfikacji dla trujących chemikaliów.

Klasyfikacja według punktu końcowego.

Prosta ale prawidłowa i powszechnie używana klasyfikacja zatruć związkami chemicznymi ma podstawę w postaci punktu końcowego ich działania. Z powodu znakomicie różnych zależności dawka-objawy, stosowanych w ocenach zagrożenia, często używa się podział efektów zatruć na dwie kategorie: działanie rakotwórcze, które kończy się wywołaniem raka; i działanie nierakotwórcze obejmujące wszystkie inne efekty zatruć. Ta klasyfikacja powoduje pewne nieścisłości, gdyż efektom nierakotwórczym mogą towarzyszyć działania mutagenne, a wiadomo że mutacje są ściśle związane z powstawaniem raka. Niemniej klasyfikacja ta jest szeroko stosowana i pozwala na rozróżnienie trującego działania ołowiu i benzenu i innych niebezpiecznych substancji. Określenie "genotoksyczne" bardziej precyzyjnie wyróżnia grupę efektów rakotwórczych i mutagennych. Będzie odpowiadało wszystkim substancjom chemicznym, które mogą zmieniać DNA lub chromosomy. Prawdopodobnie spowoduje to raka komórek somatycznych (wszystkich komórek organizmu z wyjątkiem komórek płciowych) albo prowadzi do dziedzicznych zmian w wyniku działania na komórki płciowe.

Rozmaite działania trucizn występujące od chwili zapłodnienia, poprzez etap dojrzałości seksualnej, aż do starości, można określić jako oddziaływanie na rozwój, a wśród nich wyróżnić specjalne podkategorie. Szkodliwe oddziaływanie na proces reprodukcji zaczynają się od chwili zapłodnienia, zagnieżdżenia i rozwoju zarodka, a kończą w czasie rozwoju płodu i w chwili porodu. Są one zgrupowane w kategorii oddziaływania na proces reprodukcji. Teratogeneza (od greckiego "teras" - odpowiednik polskiego "monstrum") opisuje specjalną podkategorię efektów patologicznych powstających w okresie rozwoju płodowego od zagnieżdżenia zarodka do trzeciego miesiąca ciąży. W tym czasie u ludzi różnicują się i rozwijają główne tkanki i organy. Fetotoksyczność opisuje szereg zaburzeń, jak opóźnienia w rozwoju, które mogą zaistnieć w czasie rozwoju płodu podczas późniejszych stadiów ciąży. W okresie tym nie powstają już najpoważniejsze deformacje budowy szkieletowej ani organów dziecka.

Rozwój niemowlęcy jest kolejnym okresem szczególnej wrażliwości. Z powodu szybkiego wzrostu dziecko jest bardziej podatne na niektóre trucizny niż organizm dorosłego człowieka. Przykładem jest ołów, który może opóźnić rozwój intelektualny u małych dzieci. Niezbyt długotrwała ekspozycja na ołów w czasie ciąży lub przed osiągnięciem dojrzałości płciowej, a nawet jednorazowe zagrożenie o większej skali, mogą spowodować szkody rzadko spotykane u dorosłych.

Klasyfikacja względem organu docelowego

W pewnych przypadkach można wyróżnić organy docelowe lub tkanki, których podatność na zatrucia pozwala pogrupować trucizny działające specyficznie. Mogą to być nerki - dla zatruć kadmem, szpik kostny - dla benzenu, mózg - dla metylortęci, wątroba - dla czterochlorku węgla, płuca - dla pestycydu Paraquat, oczy - dla środka przeciwmalarycznego Chloroquine.

Trzeba jednak zauważyć, że często trudno jest przypisać działania trucizny do jednego charakterystycznego organu. Wiele substancji indukuje ogólne symptomy intoksykacji, a nudności i bóle brzucha, utrata apetytu, migreny, bezsenność, itp. mogą być tylko powierzchownymi wrażeniami wynikającymi z zatrucia. Dobrą ilustracją takiej sytuacji może być działanie przyjętej doustnie, trującej ale nie śmiertelnej, dawki nieorganicznych związków arsenu.

Efekty toksykologiczne można też charakteryzować następująco:

  • bezzwłoczne w odróżnieniu od opóźnionych
  • nieodwracalne w odróżnieniu od odwracalnych
  • lokalne odróżnieniu od ogólnoukładowych

Klasyfikacja względem czasu wystąpienia objawów

Spożycie śmiertelnej dawki rozpuszczalnych cyjanków powoduje śmierć w czasie kilku minut. Jest to przykładem bezzwłocznego efektu działania trucizny. Czynniki rakotwórcze natomiast są powodem rozwoju raka u ludzi po okresie utajenia, który może obejmować 10 do 30 lat.

Metoda charakteryzacji działania trucizny pod względem okresu utajenia stosuje pojęcia zatrucia ostrego i chronicznego. Zatrucie ostre albo bezzwłoczne ujawnia się krótko po pojedynczej ekspozycji, a typową przyczyną jest przyjęcie jednej dawki przekraczającej możliwości obronne organizmu. Opóźnione efekty zatrucia cechujące się długim czasem utajenia, często mierzonym latami. Warto tu zauważyć, że ekspozycja wywołująca ostre zatrucie może spowodować opóźnione działanie toksyczne albo schorzenia chroniczne.

Klasyfikacja względem odwracalności zatruć

Pożyteczne działanie farmakologiczne leków zwykle jest odw

racalne. W przypadku antyterapeutycznych działań trucizn może być inaczej, zależnie od rodzaju ich działania i zdolności zagrożonych tkanek do regeneracji. Skóra i wątroba mają dużą zdolność autonaprawy, więc niewielkie ich uszkodzenia często są odwracalne. Uszkodzenia centralnego systemu nerwowego powodowane przez chemikalia są natomiast w większości nieodwracalne z powodu niewielkiej zdolności lub braku możliwości regeneracji tych tkanek.

Klasyfikacja względem rozległości uszkodzeń

Toksykologia wyróżnia zatrucia lokalne w odróżnieniu od działań trucizny na cały organizm. Chemikalia reaktywne (np. bezwodniki kwasowe, epoksydy, silne kwasy i zasady, chlorki acylowe i czynniki agresywne korozyjnie) powodują wystąpienie efektów zatrucia (np. obumieranie komórek) natychmiast po uzyskaniu kontaktu z tkankami (np. skórą, oczami, błoną śluzową w układzie oddechowym). Równocześnie takie trucizny nie przenikają w znacznych ilościach do wnętrza organizmu. Natomiast trucizny ogólnoukładowe mogą powodować zatrucie w miejscu odległym od punktu absorpcji (np. fosforan trój-o-krezylu powoduje uszkodzenia obwodowego układu nerwowego wskutek spożywania niewielkich dawek w długim okresie czasu).